Literatürde bütçeler pek çok farklı sınıflamaya tabi tutulmaktadır. Biz bütçeleri üç ana başlık altında sınıflıyoruz.

  1. Amaçlarına Göre Bütçeler
  2. Hazırlanma Şekline Göre Bütçeler
  3. Teknik Yapısına Göre Bütçeler

1. Amaçlarına Göre Bütçeler

  • Program Bütçeleri: Gelir gider ilişkisi doğrudan saptanamayan, belirli bir programın tamamlanmasına yönelik hazırlanan bütçelerdir.
  • Faaliyet Bütçeleri: İşletme bünyesindeki satış, üretim, finansal faaliyetler gibi faaliyetlerin gelir ve giderleri ile tahminlenip, değerlendirildiği bütçelerdir.

2. Hazırlanma Şekline Göre Bütçeler

  • Geleneksel Bütçe: Bir önceki sene bütçesine dayanarak hazırlanan bütçelerdir. Geleneksel bütçelerde bir önceki sene bütçesi rakamları belli bir oran dahilinde arttırılarak ya da azaltılarak yeni bütçe hazırlanır.
  • Sıfır Tabanlı Bütçe: Sıfır tabanlı bütçelerde geçmiş yıl verileri tamamiyle göz ardı edilir. Planlaması yapılan döneme ait tüm faaliyetler irdelenerek tahminleme yapılır. Bu teknik maliyetlerin iyi bir şekilde kontrolünü sağlar.

3. Teknik Yapısına Göre Bütçeler

  • Durağan Bütçeler: Belirli bir kapasite kullanımı temel alınarak düzenlenen bütçelerdir. Hacim değişimleri dikkate alınmadığından detaylı planlama yapılmaz.
  • Karşılastırmalı Durağan Bütçeler: Birbirinden farklı kapasite kullanımlarını dikkate alan durağan bütçelerden oluşur. Bu yöntemde gerçekleşmesi en olası olan bütçe temel bütçe seçilir. Diğer olasılıklara göre alternatif bütçeler hazırlanır. Bu şekilde temel alınan bütçe gerçekleşmezse gerçeğe yakın olan diğer bir alternatif bütçeye geçiş yapılır.
  • Esnek Bütçeler: Farklı kapasite kullanımlarına göre tahminlerin değişiklik gösterebildiği bütçelerdir. Esnek bütçeler fiili durumla karşılaştırılabilir ve farklar belirlenerek farkların asıl sebepleri analiz edilebilir.

Bütçeleme: Bütçelerin hazırlanması, koordinasyonu ve kontrolü için yapılan faaliyetlerin bütüne bütçeleme adı verilmektedir.

 

Başarılı bütçe için en temel koşul, bütçe ve bütçeleme faaliyetlerinin göstermelik olarak yapılmaması, kurumsal kültürün bir parçası olarak yönetim faaliyetlerinde etkin olarak kullanılması amacı ile hazırlanmasıdır. Maalesef ülkemizde pek çok işletme bütçeleme faaliyetini angarya bir iş olarak kabul etmekte, sene başında genel bir bütçe hazırlandıktan sonra bütün sene boyunca bütçe bir daha kullanılmamaktadır. Oysa ki bütçe üst yönetimin amaçlara ulaşmada kullanabileceği en önemli yönetim araçlarından bir tanesidir ve öncelikle üst yönetim tarafından sahiplenilmesi gereklidir.

 

İşletme bütçelerinin en önemli faydası bütçeleme dönemi içerisindeki faaliyetlerin yürütüleceği hareket alanını belirlemesidir. Bütçe ile işletmenin nihai hedeflerine ulaşmak için işletme içerisindeki her bireyin ne yapması gerektiğini bireylere somut rakamlarla gösteren bir yol haritası olması ile uygulandığı işletmede yüksek katma değer yaratır.